رویکردهای فقهی و روانشناختی اصل تدریج در تربیت فرزند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

چکیده

تدریج در تربیت به معنای انجام اقدامات تربیتی به‌صورت مرحله‌ای و باتوجه‌به توانایی‌ها و ظرفیت‌های فرد است. این اصل بر این نکته تأکید دارد که تغییرات و تحولات در شخصیت و رفتار انسان به‌مرورزمان و با گذشت مراحل مختلف صورت می‌گیرد. به عبارت دیگر، تربیت باید به گونه‌ای باشد که فرد بتواند به تدریج و باگذشت زمان، مهارت‌ها و ارزش‌های مورد نظر را کسب کند. برای بررسی مشروعیت اصل تدریج در تربیت، باید به مبانی و ادله دینی آن توجه کرد. در آموزه‌های دینی، تأکید زیادی بر تدریج در تربیت و آموزش وجود دارد. به عنوان مثال؛ در قرآن کریم و احادیث معصومین (ع)، به تدریج در آموزش و تربیت اشاره شده است. این آموزه‌ها نشان می‌دهند که تربیت و آموزش باید به صورت مرحله‌ای و با توجه به توانایی‌ها و ظرفیت‌های فرد انجام شود. اصل رعایت تدریج در تربیت به معنای انجام اقدامات تربیتی به صورت مرحله‌ای و با توجه به توانایی‌ها و ظرفیت‌های فرد است. این اصل بر این نکته تأکید دارد که تغییرات و تحولات در شخصیت و رفتار انسان به مرور زمان و با گذشت مراحل مختلف صورت می‌گیرد. بررسی مشروعیت این اصل از نگاه فقه تربیتی نشان می‌دهد که در آموزه‌های دینی، تأکید زیادی بر تدریج در تربیت و آموزش وجود دارد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی و منابع کتابخانه‌ای به بررسی اصل تدریج را با رویکردهای فقهی و روانشناختی پرداخته و اهمیّت آن را در فرآیند تربیت و آموزش نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
نهج البلاغه
ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد حلی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
ابن خلدون، عبد الرحمن، مقدمه ابن خلدون، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
ابن عربی، محمد بن علی بن محمد بن عربی حاتمی، فتوحات مکیه، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
ابن مسکویه، احمد بن محمد بن یعقوب رازی، تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
اعرافی، علیرضا، فقه تربیتی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
انصاری فرطی، محمد بن أحمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
ایروانی، علی، الأصول فی علم الأصول، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
پروند ، محمد حسن ، مقدمات برنامه‌ریزی آموزشی و درسی ، تهران ، شیوه ، اول ، 1385ش.
تایلور ، رالف‌ ، اصول اساسی برنامه‌ریزی درسی و آموزشی، مترجم: علی تقی‌پورظهیر ، تهران، ناشر: آگاه ، چ 11، 1396ش.
حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
حسین، سید محمد حسن، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
خلیلی شورینی ، سیاوش ، روشهای تحقیق در علوم اجتماعی و امور فرهنگی،تهران ، آن( مرکز برنامه‌ریزی و آموزش نیروی انسانی )، اول ، 1382ش.
خمینی، سید روح الله موسوی، جواهر الأصول، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
خویی، سید ابوالقاسم(موسوی) موسوعة الإمام الخوئی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
خویی، سید ابوالقاسم(موسوی)، مصباح الأصول، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
رخشاد، سیاوش، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی و امور فرهنگی، تهران، نشر آن (مرکز برنامه‌ریزی و آموزش نیروی انسانی)، چاپ اول، ۱۳۹۵.
رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
راوندی، قطب الدین، فقه القرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
سبحانی، جعفر، مصادر الفقه الإسلامی و منابعه، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
سیوری، مقداد بن عبد الله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
شهید ثانی، زین الدین بن علی عاملی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
طوسی، خواجه نصیرالدین، اخلاق ناصری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
عاملی، محمد بن علی موسوی، مدارک جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
فارابی، ابونصر محمد، تحصیل السعادة، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف حلی، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
فیومی، محمد بن محمد مقری. المصباح المنیر. تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۸۰.
مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
مرکز اطلاعات و مدارک، فرهنگ نامه علوم قرآنی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
مصباح یزدی، محمد تقی ، پیام مولا در بستر شهادت ، محمد مهدی نادری قمی ، قم ، موسسه امام خمینی (ره) ، چهارم، 1388ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰.
ابدال، بتول؛ روحی برندق، کاووس؛ سجادی، سید مهدی؛ غروی نایینی، نهله. «بررسی اصل تربیتی تدریج در قرآن مبتنی بر تحلیل و نقد دیدگاه مفسران قرآن». مجله پژوهش‌های قرآنی، تهران، 1400.
کاظمی، سید عنایت الله؛ شکوری، حسن؛ تلخابی، مجید. «تبیین اصل رعایت تدریج در تربیت از دیدگاه فقه تربیتی». مجله فقه و تربیت، قم، 1401.
صیرفیان پور، مصطفی. «مرتبت تدریج در خانه؛ احیای بستر زندگی خانواده گسترده». مجله معماری و شهرسازی، تهران، 1390.
وحدت، کمالی؛ رشیدی آل هاشم، یاسین؛ قاسمی شوب، سید محمدرضا. «تبیین روش‌های تربیت دینی بر پایه اصل نیازمحور تدریج». مجله تربیت اسلامی، قم، 1400.