بررسی رجالی سهل بن زیاد و اثبات وثاقت او

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

چکیده

علم رجال در بررسی اعتبار راویان حدیث نقشی کلیدی دارد. این پژوهش به تحلیل وثاقت و تضعیف سهل بن زیاد آدمی ، راوی شیعی قرن سوم هجری ، می پردازد. در این راستا ، نظرات فقها و رجالیون مورد بررسی قرار گرفته و تحلیل انتقادی درباره مبانی این دیدگاه ها ارائه شده است. در نهایت ، بر شواهد موجود ، نتیجه گیری در مورد اعتبار احادیث این صورت گرفته شده است. سهل بن زیاد آدمی، معروف به رازی، از محدّثان شیعه در قرن سوم قمری است و سه امام معصوم؛ امام جواد، امام هادی، و امام عسکری علیهم‌السلام را درک کرده است. وی در اسناد بیش از ۲۳۰۰ حدیث حضور دارد. جمله «الأمر فی سهلٍ سهلُ» برای توصیف او در کلمات فقها، خصوصاً فقهای متأخر، بسیار به کار رفته است.اهمیت بررسی وثاقت یا عدم وثاقت سهل بن زیاد در تأثیرگذاری آن بر حوزه‌های معارف اعتقادی و فقهی شیعه است. درباره وثاقت وی سه دیدگاه وجود دارد: توثیق: برخی همچون آیت‌الله شبیری زنجانی و از قدما شیخ مفید و از متأخرین سید بحرالعلوم او را توثیق کرده‌اند.تضعیف: گروهی همچون شیخ طوسی و آیت‌الله خویی با این نظر مخالف‌اند و جمله «الأمر فی سهل لیس بسهل» را مطرح کرده‌اند (موسوعة الإمام الخوئی، ج1، ص240).توقف: برخی دیگر مانند نجاشی در این مسئله توقف کرده‌اند.
در این بررسی، ابتدا دلایل تضعیف و سپس دلایل توثیق او مورد تحلیل قرار می‌گیرد تا روشن شود که آیا می‌توان به روایات منقول از سهل بن زیاد اعتماد کرد یا خیر.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
روایات، نهج البلاغه، قصارالحکم، ص:112.
موسوعه الامام الخوئی، مقر: مرتضی بروجردی، قم: مؤسسه إحیاء آثار الامام الخوئی، چاپ سوم، 1421ق.
مهدوی، حسن، سهل بن زیاد در آیینه رجال، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، 1391ش.
ترابی شرضایی، اکبر، پژوهشی در علم رجال ، قم: انتشارات اسوه« وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه» چاپ اول، 1387ش.
بهبهائی، وحید، مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح الشرایع، قم: مؤسسه علامه وحید بهبهائی، 1402ق.
طوسی، ابوجعفر محمد‌‌‌ ‌بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، 1390ق.
العّده، قم: چاپخانه ستاره، 1417ق.
الفهرست، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: کتابخانه محقق طباطبایی، چاپ اول، 1420ق.
کشی، ابو عمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز، اختیار معرفته الرجال(رجال الکشی)، محقق و مصحح: حسن مصطفوی، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، 1490ق.
قمی، ابن قولویه، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر، کامل الزیارات، نجف: دارالمرتضویه، 1398ق.
نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی بن احمد، فهرست اسماء مصنفی الشیعه( رجال النجاشی)، محقق و مصحح: سید موسی شبیری زنجانی ، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
ابن منظور ، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دارصار، چاپ سوم، 1414ق.
انصاری ، مرتضی ، کتاب الطهاره ، محقق و مصحح: گروه پژوهشی کنگره ، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، چاپ اول، 1415ق.( ملاحظات: به اسم تراث الشیخ الاعظم (ره) چاپ شده است.
فاضل آبی، حسن بن ابی طالب یوسفی، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، محقق و مصحح: علی پناه اشتهاردی، آقا حسین یزدی ، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ سوم، 1417ق.
غضائری، احمد بن حسین، رجال ابن غضائری، تحقیق: سید محمدرضا حسینی جلالی، قم: دارالحدیث، چاپ اول، 1422ق.
خمینی، سید روح الله موسوی، کتاب طهاره( طبع جدید)، قم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، 1415ق.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القران ، محقق ومصحح: صفوان عددنان داودی، بیروت: دارالعلم، دارالشامیه، چاپ اول، 1412ق.
سبحانی ، جعفر، اصول الحدیث و احکامه ، قم: مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ سوم، 1424ق.
کلیات فی علم الرجال، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1410ق.
طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، قم: مؤسسه آل البیت(ع) لاحیاء التراث، چاپ اول، 1418ق.
عاملی ، جواد بن محمد بن حسین، مفتاح الکرامه فی شرح قواعدالعلامه، محقق و مصحح: محمد باقر خالصی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1419ق.
رسائل الشهیدالثانی، محقق و مصحح: رضا مختاری و حسین شفیعی ، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ، چاپ اول، 1421ق.
مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الاسلام، محقق و مصحح: گروه پژوهش مؤسسه معارف السلامی، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه، چاپ اول، 1413ق.
شیخ مفید، الرد علی الصحاب العدد، جوابات اهل الموصل، ص12.
محدث نوری، خاتمه المستدرک، ج:5 ، ص: 223.
نجم الدین ، جعفر بن حسن( محقق حلی)، رسائل التسع، محقق و مصحح: رضا استادی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، 1413ق.
النهایه و نکتها( نکت النهایه)، محقق و مصحح: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1412ق.
اراکی، محمدعلی، کتاب الصلاه، ج: 2، ص:133.