واکاوی فقهی-روایی «حریم خصوصی» در فضای مجازی با تأکید بر تفاسیر روایی آیه «لا تَجَسَّسُوا»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه فقه و اصول، دانشکده فقه و اصول، حوزه علمیه قم، ایران.

چکیده

حریم خصوصی به‌عنوان یکی از حقوق بنیادین بشر، در عصر اطلاعات و فضای مجازی با چالش‌های جدی مواجه شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد قرآن‌پژوهی روایی، به واکاوی فقهی و استنباط حکم حریم خصوصی در فضای سایبر می‌پردازد. تمرکز اصلی بر آیه ۱۲ سوره حجرات («وَلا تَجَسَّسُوا») و روایات تفسیری ذیل آن است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در نظام تفسیری اهل‌بیت(ع)، مفهوم «تجسس» فراتر از جستجوی فیزیکی بوده و شامل هرگونه دسترسی پنهانی به اطلاعات مؤمن (کشف سرّ) می‌شود. روایات تفسیری با تکیه بر کلیدواژه‌هایی چون «تتبع عثرات»، «هتک ستر» و «حرمت مؤمن»، اطلاق آیه را تبیین کرده و مصادیق نوین آن در فضای مجازی (مانند شنود دیجیتال، هک، و داده‌کاوی بدون مجوز) را ذیل حکم حرمت قرار می‌دهند. با این حال، روایات استثنائاتی را نیز برای «متجاهر به فسق» و «مصالح نظام اسلامی» (با قیود دقیق) مطرح می‌کنند که چارچوب فقهی حریم خصوصی در فضای مجازی را شکل می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن ابی‌جمهور احسائی، م. (۱۴۰۵ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. انتشارات سیدالشهداء.
ابن منظور، م. (۱۴۱۴ق). لسان العرب (چاپ سوم). دار صادر.
انصاری، ب. (۱۴۲۸ق). حقوق حریم خصوصی. انتشارات سمت.
انصاری، م. (۱۴۱۹ق). فرائد الاصول. مجمع الفکر الاسلامی.
بحرانی، س. ه. (۱۴۱۵ق). البرهان فی تفسیر القرآن. مؤسسه بعثت.
جوادی آملی، ع. (۱۴۳۰ق). تفسیر تسنیم. اسراء.
حر عاملی، م. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. مؤسسه آل البیت(ع).
حرّانی (ابن شعبه)، ح. (۱۴۰۴ق). تحف العقول عن آل الرسول(ص) (ع. غفاری، تصحیح). مؤسسة النشر الإسلامی.
حویزی، ع. (۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین. اسماعیلیان.
راغب اصفهانی، ح. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. دار القلم.
رحامی، م.، و خمسه، ا. (۱۳۹۱). مبانی فقهی و حقوقی حق بر حریم خصوصی. مطالعات حقوق خصوصی، ۴۲(۳)، ۱۵۹-۱۷۸.
سید رضی، م. (۱۴۱۴ق). نهج البلاغة. هجرت.
طباطبایی، س. م. ح. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن (جلد ۱۸). دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
علیدوست، ا.، و ابراهیمی، ر. (۱۳۹۴). حریم خصوصی از منظر فقه امامیه و حقوق ایران. فقه و اصول، ۴۷(۲)، ۸۵-۱۰۷.
کاظمی، م. (۱۳۹۸). واکاوی فقهی حکم تجسس در فضای مجازی با رویکردی بر اسناد بین‌المللی. دین و قانون، ۱۲(۲۳)، ۱۴۵-۱۷۰.
کلینی، م. (۱۴۰۷ق). الکافی. دار الکتب الإسلامیه.
متقی هندی، ع. (۱۴۰۱ق). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. مؤسسة الرسالة.
مجلسی، م. ب. (۱۴۰۳ق). بحار الانوار. دار إحیاء التراث العربی.
محسنی، ف. (۱۳۸۹). حریم خصوصی اطلاعات: مطالعه کیفری در حقوق ایران، فقه امامیه، حقوق آمریکا و اسناد بین‌المللی. انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
مصطفوی، ح. (۱۳۶۰). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مکارم شیرازی، ن. (۱۴۱۵ق). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیه.
نوری، ح. (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. مؤسسه آل البیت(ع).