قاعده بسیط الحقیقة و کاربست آن در تفسیر متون فقهی، دینی و الهیات سیاسی (مطالعه تطبیقی آرای ملاصدرا و امام خمینی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه تاریخ اسلام، دانشکده تفسیر و علوم قرآن، دانشگاه دارالحکمه، قم، ایران

چکیده

قاعده «بسیط الحقیقة کل الاشیاء» از قواعد بنیادین حکمت متعالیه است که بر اساس آن، موجود کاملاً بسیط، همه کمالات و حقایق اشیاء را به نحو اعلی و اتم داراست. این قاعده که ملاصدرا آن را با برهان «صرف الوجود لا یتکرر» تبیین کرده، ظرفیت‌های گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف معرفت دینی دارد. نوشتار حاضر با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی کاربست این قاعده در سه عرصه تفسیر متون دینی، متون فقهی و الهیات سیاسی از دیدگاه ملاصدرا و امام خمینی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ملاصدرا در مسئله علم باریتعالی، با ابتنا بر این قاعده، نظریه «علم اجمالی در عین کشف تفصیلی» را ارائه می‌دهد که پاسخگوی چالش‌های دیرپای فلسفی در تبیین علم پیشین خداوند به اشیاء است. امام خمینی نیز در تفسیر سوره توحید، با استناد به همین قاعده، «هو» را به «صرف الوجود» تفسیر کرده و شش مطلب حکمی درباره ذات حق را اثبات می‌کند. در عرصه فقه، این قاعده با ارائه مبانی هستی‌شناختی، زمینه‌ساز تفکیک میان «مساوقت» و «مساوات» در احکام شرعی شده و به فقهی پویا و مسئله‌محور انجامیده است. در الهیات سیاسی نیز قاعده مذکور با تبیین مفهوم انسان کامل به عنوان مظهر اسم جامع الهی و نظریه حرکت جوهری ارادی، پیوند میان مبانی فلسفی و کنش انقلابی را نشان داده و به نظریه‌پردازی درباره ولایت فقیه و رهبری جامعه اسلامی یاری رسانده است. بدین ترتیب، قاعده بسیط الحقیقة در اندیشه ملاصدرا و امام خمینی، حلقه اتصال میان هستی‌شناسی، معرفت دینی، فقه و سیاست است و ظرفیت‌های مغفول‌مانده حکمت متعالیه را در عرصه‌های میان‌رشته‌ای آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


 
ابراهیمی‌دینانی، غ. (۱۳۶۰). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی. مرکز نشر دانشگاهی.
ارشادی‌نیا، م. ر. (۱۳۸۵). تأثیر مبانی فلسفی در تفسیر متون دینی از دیدگاه امام خمینی(ره). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، ر. (۱۳۷۸). شرح چهل حدیث. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، ر. (۱۳۸۳). تعلیقات علی شرح فصوصالحکم و مصباح الانس. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، ر. (۱۳۸۵). صحیفه امام. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
اولیانسب، س. ض.، و پورعلی، ا. (۱۴۰۲). تطوّر قاعده بسیط الحقیقة در فلسفه اسلامی و دستاوردها و نتایج آن. قبسات، ۲۸(۱۰۹)، ۳۰-۵.
سبزواری، ه. (۱۳۸۳). اسرار الحکم. مطبوعات دینی.
سبزواری، ه. (۱۳۸۵). شرح الاسماء او شرح دعاء جوشن الکبیر. دانشگاه تهران.
شهابی خراسانی، م. (۱۳۵۵). النظرة الدقیقة فی قاعدة بسیط الحقیقة. انجمن فلسفی شاهنشاهی ایران.
طباطبایی، م. ح. (۱۳۸۸). نهایة الحکمة. مؤسسه امام خمینی.
غفوری‌نژاد، م. (۱۳۸۹). حکمت متعالیه و انقلاب اسلامی ایران با تأکید بر اندیشه امام خمینی. خردنامه صدرا، (۶۰)، ۴۱-۵۸.
غفوری‌نژاد، م.، و فرامرز قراملکی، ا. (۱۳۸۹). روش‌شناسی ملاصدرا در مسئله علم باریتعالی. خردنامه صدرا، (۶۰)، ۲۵-۴۰.
قیصری، د. (۱۳۷۵). شرح فصوص الحکم. علمی و فرهنگی.
محمدیان، ع. (۱۴۰۱). انسان کامل از منظر امام خمینی. پایگاه اطلاع‌رسانی امام خمینی. بازیابی از https://www.imam-khomeini.ir
ملاصدرا، م. (۱۳۶۰). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. المرکز الجامعی للنشر.
ملاصدرا، م. (۱۳۸۱). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، م. (۱۳۸۵). المبدأ و المعاد. بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، م. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. دار احیاء التراث.