ارث‌بری در حوادث دسته‌جمعی: از قاعده تا استثنا (بررسی فقهی‑تطبیقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه فقه و اصول، دانشکده فقه و اصول، حوزه علمیه قم، ایران.

چکیده

این پژوهش به بررسی مسئله ارث‌بری در موارد مرگ دسته‌جمعی که ترتیب فوت آن مشتبه است می‌پردازد. در این مقاله، امکان تعمیم حکم شرعی مربوط به دو حالت غرق و هدم (که در نصوص بدان‌ها تصریح شده) به موارد مشابه آن از حوادث مرگ دسته‌جمعی معاصر مانند سوانح رانندگی، سقوط هواپیما و بلایای طبیعی، به صورت تحلیلی و انتقادی بررسی می‌شود. پژوهش حاضر از روش‌شناسی علمی جامعی شامل تحلیل متون شرعی، مطالعه اقوال فقهی اعم از قدیم و جدید، و بررسی استدلال‌های اصولی، با تأکید بر تعیین ضوابط شرعی، بهره می‌برد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که تعمیم حکم به موارد مشابه از جهت علت (که همان اشتباه حقیقی در ترتیب فوت است) نظر راجح می‌باشد، مشروط به فراهم بودن ضوابط اساسی عبارت‌اند از: اشتباه ناشی از ماهیت خود حادثه، نزدیک بودن زمانی فوت، خارج بودن سبب از اراده متوفیان، و وجود سبب شرعی برای ارث‌بری. همچنین این پژوهش به این نتیجه رسیده است که چنین تعمیمی مقاصد شریعت در حفظ حقوق وراث و جلوگیری از ظلم به آنان را تحقق می‌بخشد، و با قواعد کلی مانند «الأقربون أولى بالمعروف» سازگار است، و به مقتضیات معاصر با تنوع حوادث مرگ دسته‌جمعی پاسخ می‌دهد. در عین حال تأکید می‌شود که قول به توقف، هنگامی که اطمینان به تعمیم حاصل نشود، گزینه‌ای مشروع باقی می‌ماند و اجرای عملی باید با دقت در احراز شرایط اشتباه و ضوابط ارث‌بری صورت گیرد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن ادریس، م. م. (۱۴۱۱ق). السرائر (چاپ دوم). انتشارات جامعه مدرسین.
ابن قدامه، ع. ا. (۱۴۱۷ق). المغنی (چاپ اول). دار الکتب العلمیة.
بروجردی، س. ح. (۱۴۲۸ق). جامع أحادیث الشیعة (چاپ اول). مؤسسه آل البیت.
حر عاملی، م. ح. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة (چاپ اول). مؤسسه آل البیت.
حسینی عاملی، س. م. ج. (۱۴۱۸ق). مفتاح الکرامة (چاپ اول). مؤسسه آل البیت.
شهید ثانی، ز. ع. (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام (چاپ اول). مؤسسه المعارف الإسلامیة.
شهید صدر، س. م. (۱۴۲۶ق). ما وراء الفقه (چاپ دوم).
طباطبایی، س. ع. (۱۴۱۸ق). ریاض المسائل (چاپ اول). مؤسسه آل البیت.
طوسی، م. ح. (۱۴۱۷ق). الخلاف (چاپ اول). انتشارات جامعه مدرسین.
علامه حلی، ح. ی. (۱۴۱۳ق). مختلف الشیعة (چاپ دوم). انتشارات جامعه مدرسین.
نجفی، م. ح. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام (چاپ هفتم). دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، م. ا. (۱۴۱۵ق). مستند الشیعة (چاپ اول). مؤسسه آل البیت.
یعقوبی، م. (۱۴۲۳ق). فقه الخلاف (چاپ اول). دارالصادقین.