تحلیل تطبیقی حکم معاونت با دولت‌های متخاصم در تجاوز به بلاد و نفوس؛ در پرتو حقوق بشردوستانه بین‌المللی و آرای فقهای امامیه و اهل سنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

موضوع «معاونت و همکاری با دولت‌های متخاصم در جریان تجاوز به سرزمین‌ها و جان انسان‌ها» از جمله چالش‌برانگیزترین مباحث تلاقی فقه اسلامی و حقوق بین‌الملل عمومی است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی تحلیلی و تطبیقی، در پی واکاوی مبانی حقوقی و فقهی حاکم بر این مسئله است. در این راستا، منابع اصیل اسلامی اعم از آیات قرآن کریم، روایات و آرای فقهای متقدم و متأخر امامیه و اهل سنت، در کنار اسناد بنیادین حقوق بین‌الملل و حقوق بشردوستانه مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که حمایت و همکاری با دولت متجاوز - اعم از حمایت‌های نظامی، اطلاعاتی و لجستیکی - در هر دو نظام حقوقی با ممنوعیت قاطع روبه‌رو است. در فقه اسلامی، این ممنوعیت بر پایه‌های متقنی نظیر قواعد «حرمت اعانه بر اثم و عدوان»، «نفی سبیل»، «منع موالات با کفار محارب» و «وجوب حفظ دماء» استوار است. در موازات آن، حقوق بین‌الملل نیز با استناد به اصل «منع توسل به زور»، «قواعد بنیادین حقوق بشردوستانه» و همچنین الزامات مندرج در حقوق مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها، کنوانسیون‌های ژنو و اساسنامه رم، این شکل از معاونت را نامشروع دانسته و موجد مسئولیت بین‌المللی و کیفری می‌داند. نتیجه‌گیری نهایی نشان می‌دهد که هرچند رویکردها و گاهی تعابیر در دو نظام حقوقی متفاوت است، اما اصل بنیادین منع کمک به متجاوزین و تضییع حقوق انسان‌ها، رویکردی مشترک و مورد تأکید است، هرچند در مصادیق و جزئیات، نیازمند تطبیق و دقت بیشتری می‌باشد.

کلیدواژه‌ها


الف) منابع فارسی و عربی
ابن بابویه، م. ع. (شیخ صدوق). (۱۳۹۸ق). من لا یحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامی.
ابن تیمیه، ا. ح. (۱۴۰۸ق). مجموع فتاوی (تحقیق ع. م. قاسم). مجمع الملک فهد.
ابن قدامه، م. ع. (۱۴۱۷ق). المغنی. مکتبة الریاض الحدیثة.
انصاری، م. (۱۴۱۳ق). المکاسب. مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
خمینی، ر. (۱۴۲۱ق). تحریر الوسیله. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، ر. (۱۴۳۲ق). کشف الاسرار. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
شهید اول، م. م. (۱۴۱۰ق). اللمعة الدمشقیة. مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
شهید ثانی، ز. ع. (۱۴۱۰ق). روضة الشهیدین. مؤسسة آل البیت (ع).
طباطبایی، م. ح. (۱۴۱۹ق). المیزان فی تفسیر القرآن. دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، م. ح. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی فقه الامامیة. دار احیاء التراث العربی.
نراقی، ا. م. (۱۴۰۹ق). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام. مکتبة بصیرتی.
ب) منابع انگلیسی (کتب و مقالات)
Ambos, K. (2013). Treatise on International Criminal Law (Vol. 1). Oxford University Press.
Aust, A. (2010). Handbook of International Humanitarian Law (2nd ed.). Oxford University Press.
Boisson de Chazournes, L., & Condorelli, L. (2000). Common Article 1 of the Geneva Conventions revisited: Protecting collective interests. International Review of the Red Cross, 82(837), 67-87.
Brownlie, I. (2008). Principles of Public International Law (7th ed.). Oxford University Press.
Crawford, J. (2013). State Responsibility: The General Part. Cambridge University Press.
Crawford, J. (2019). Brownlie’s Principles of Public International Law (9th ed.). Oxford University Press.
Dinstein, Y. (2016). The Conduct of Hostilities under the Law of International Armed Conflict (3rd ed.). Cambridge University Press.
Green, L. C. (2008). The Contemporary Law of Armed Conflict (3rd ed.). Manchester University Press.
Green, L. C., & Bohlander, M. (2012). International Criminal Law (2nd ed.). Routledge.
Shaw, M. N. (2017). International Law (8th ed.). Cambridge University Press.
ج) اسناد و معاهدات بین‌المللی
Additional Protocols I & II to the Geneva Conventions. (1977).
ILC Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts. (2001).
Rome Statute of the International Criminal Court. (1998).
The Four Geneva Conventions. (1949).
UNGA Resolution 3314 (Definition of Aggression). (1974).
United Nations Charter. (1945).
د) رویه قضایی بین‌المللی (آرای محاکم)
International Court of Justice (ICJ). (1986). Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Merits, Judgment, I.C.J. Reports 1986, p. 14.
International Court of Justice (ICJ). (2004). Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory, Advisory Opinion, I.C.J. Reports 2004, p. 136.
International Court of Justice (ICJ). (2007). Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment, I.C.J. Reports 2007, p. 43.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY). (1998). Prosecutor v. Anto Furundžija, Trial Chamber Judgment (IT-95-17/1-T).
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY). (1999). Prosecutor v. Duško Tadić, Appeals Chamber Judgment (IT-94-1-A).