گستره التزام به شروط در عقد نکاح: از آزادی اراده تا ضوابط شرعی (مطالعهٔ تطبیقی مذاهب اسلامی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فقه و اصول، دانشگاه مجازی المصطفی، جامعه المصطفی العالمیة، قم، ایران.

2 گروه فقه و اصول، دانشگاه مجازی المصطفی ، قم ، ایران

چکیده

شروط ضمن عقد نکاح از جمله موضوعات محوری در فقه اسلامی است که به دلیل تحوّلات اجتماعی و پیدایش شروط نوپدید در ازدواج‌های معاصر، اهمیتی دوچندان یافته است. پرسش بنیادین این است که گسترهٔ آزادی زوجین در اشتراط تا کجاست و آیا دایرهٔ شروط معتبر، محدود به موارد مجاز شرعی است یا طرفین در هر شرطی – جز شرط مخالف کتاب و سنّت – آزادند؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به بررسی مبانی، احکام و آثار شروط در عقد نکاح از منظر دو مذهب امامیه و حنفیه می‌پردازد. بدین‌منظور، نخست مفاهیم شرط، عقد و نکاح در لغت و اصطلاح تبیین شده، سپس حکمت اعتبار شروط و اختلاف فقهای مذاهب اسلامی در آزادی اشتراط – بر پایهٔ دو مبنای اباحه و حظر – واکاوی گردیده است. در ادامه، تقسیم شروط به صحیح، فاسد و باطل نزد حنفیه و دیدگاه امامیه در تصحیح گستردهٔ شروط – جز شرط مخالف کتاب و سنّت – تبیین شده و آثار شروطی که عقد اقتضای آنها را ندارد، نزد قائلان به وجوب وفا و عدم آن بررسی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امامیه و حنفیه در اصل اعتبار شروط سازگار با مقتضای عقد اتفاق‌نظر دارند، اما در گسترهٔ این آزادی و ضوابط شرعی آن اختلاف می‌یابند؛ حنفیه با بهره‌گیری از عرف، شروط را به سه قسم صحیح، فاسد و باطل تقسیم می‌کنند، حال آنکه امامیه با تکیه بر حدیث «المسلمون عند شروطهم» دایرهٔ وسیع‌تری برای شروط قائل‌اند. ثمرهٔ عملی این اختلاف، در ضمانت اجرای شروط (حقّ فسخ) و تأثیر شرط فاسد بر صحّت عقد نمایان می‌شود. نتیجهٔ پژوهش آن است که فقه اسلامی، با به‌رسمیت‌شناختن آزادی مشروطِ اشتراط، الگویی منعطف و در عین حال ضابطه‌مند برای حفظ حقوق طرفین و پیشگیری از نزاع‌های خانوادگی ارائه می‌دهد

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن‌ابی‌جمهور، م. ب. ز. (1403ق). عوای اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. موسسه سیدالشهداء.
ابن‌عابدین، م. ا. (1407ق). حاشیة ابن عابدین علی الدر المختار، ج۳. دار إحیاء التراث العربی.
ابن‌منظور، ا. ج. م. (1405ق). لسان العرب، ج۱۳. نشر ادب الحوزة.
ابو‌داود، س. ب. ا. (1420ق). سنن ابی‌داود. دارالفکر.
ابوزهره، م. (1395ق). المالکیة و نظریة العقد فی الشریعة الإسلامیة. دارالفکر العربی.
ابوزهره، م. (1427ق). عقد الزواج و آثاره. دارالفکر العربی.
بخاری، م. ب. ا. (1433ق). صحیح البخاری. انتشارات البشرى.
جزیری، ع. ب. م. (1424ق). الفقه علی المذاهب الأربعة. دارالکتب العلمیة.
حرّ عاملی، م. ب. ح. (1414ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، ج۲۰، چاپ دوم.
حلّی، م. ب. ح. (فخرالمحققین). (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، ج۳. المطبعة العلمیة.
رازی، م. ب. ا. (1406ق). مختار الصحاح. مکتبة لبنان.
راغب اصفهانی، ح. ب. م. (1422ق). المفردات فی غریب القرآن. دارالمعرفة.
زحیلی، و. (1409ق). الفقه الاسلامی و ادلته، چاپ چهارم. دارالفکر.
زرکشی، ب. ب. ع. (1421ق). البحر المحیط فی اصول الفقه. دارالکتب العلمیة.
شبیر، م. ع. (1424ق). الشروط المقترنة بالعقد و أثرها فی الفقه الاسلامی.
شعبان، ز. الدین. (1387ق). نظریة الشروط المقترنة بالعقد فی الشریعة و القانون، چاپ اول.
صفار، ح. م. (1439ق). فقه الأسرة: بحوث فی الفقه المقارن و الاجتماع. مرکز عین للدراسات.
غروی نائینی، م. ح. (1420ق). منیة الطالب فی شرح المکاسب. دفتر انتشارات اسلامی.
قاضی، ی. ب. م. (1349ق). الروض النظیر شرح مجموع الفقه الکبیر، ج۴، چاپ اول.
کمال‌الدین ابن‌همام. (1424ق). فتح القدیر، ج۳، چاپ اول. دارالکتب العلمیة.