کارکرد فقهی حجاب در پیشگیری از آزار و اذیت در خانواده و جامعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه فقه و اصول، دانشکده فقه و اصول، حوزه علمیه قم، ایران.

چکیده

حجاب در نظام تربیتی اسلام، ورای یک تکلیف ظاهری، راهبردی کلان برای سامان‌دهیِ زیست فردی و اجتماعی انسان است. این پژوهش با تکیه بر آیات قرآن و روایات اهل‌بیت (ع) و با روش توصیفی-تحلیلی، به دنبال آن است که نسبت حجاب را با مفاهیمی چون ایمان، حیا، عفاف، فلاح و امنیت اجتماعی روشن کند و نشان دهد که این فریضه چگونه در لایه‌های گوناگون حیات انسانی اثر می‌گذارد.
آنچه از دل این تحقیق برمی‌آید، تصویری سه‌بعدی از کارکردهای حجاب است: بعد نخست، وجه صیانتی آن است؛ حجاب همزمان با تقویت حیا و عفاف، نوعی امنیت روانی برای فرد و مصونیت اجتماعی برای جامعه پدید می‌آورد و از این رهگذر، انرژی روانی افراد را از آسیبِ «دائماً در معرض دید بودن» حفظ می‌کند. بعد دوم، کارکرد اخلاقی-اجتماعی حجاب است که آن را در دل یک نظام سه‌گانه در کنار عفاف و حیا می‌نشاند؛ نظامی که در آن، عفاف به‌مثابه یک ملکهٔ درونی، حیا به‌مثابه نیروی بازدارنده، و حجاب به‌مثابه ساختار عینی این فضیلت‌ها عمل می‌کند. غیاب هر یک از این سه ضلع، دو ضلع دیگر را نیز ناکارآمد می‌سازد. بعد سوم، پیامد تمدنی این نظام اخلاقی است؛ تضعیف فرهنگ پوشش، بی‌آنکه به چشم بیاید، بنیان خانواده را می‌فرساید، وفاداری عاطفی را کاهش می‌دهد و سرمایهٔ اجتماعی را تحلیل می‌برد.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که حجاب، نه یک هنجارِ منفرد، بلکه جزئی از یک شبکهٔ معنایی است که در آن ایمان، خویشتن‌داری و سلامت اجتماعی به هم گره می‌خورند. بر این پایه، نهادینه‌سازیِ فرهنگ حجاب، پیش و بیش از هر اقدامِ سطحی، نیازمند تبیین حکیمانهٔ «منطق درونی» آن و آشکار ساختنِ پیوند ناگسستنی‌اش با حیا و عفاف است. این پژوهش توصیه می‌کند که راهکارهای تربیتیِ برآمده از آموزه‌های اهل‌بیت (ع)، با رویکردی اقناعی و به دور از تحمیل، در اولویت برنامه‌های فرهنگی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
ابن منظور، م. (۱۴۱۴ق). لسان العرب.
آمدی، ع. (۱۴۳۴ق). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم (س. م. نجفی، مصحح). دارالحدیث.
جوادی آملی، ع. (۱۴۳۲ق). زن در آینه جمال و جلال. مرکز نشر اسراء.
دهخدا، ع. ا. (۱۴۱۸ق). لغت‌نامه دهخدا. مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و انتشارات دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، ا. ح. م. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن (ص. ع. داوودی، تحقیق). دارالعلم - دار الشامیة.
طباطبایی، م. ح. (۱۴۱۹ق). تفسیر المیزان. دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، ا. م. ف. ب. ح. (۱۴۲۸ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (موسوی، تحقیق). مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
طبرسی، ح. ب. ف. (۱۴۱۱ق). مکارم الأخلاق (ج. ۱). انتشارات شریف رضی.
قرشی بنابی، ع. ا. (۱۴۱۸ق). تفسیر احسن الحدیث (۱۲ ج.). بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
کلینی، م. ب. ی. (۱۴۳۲ق). الکافی (ع. غفاری، تحقیق). دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، م. ب. (۱۴۰۳ق). بحارالانوار. دار إحیاء التراث العربی.
مطهری، م. (۱۴۱۹ق). مسئله حجاب. انتشارات صدرا.
مکارم شیرازی، ن. (۱۴۳۴ق). تفسیر نمونه. دارالکتب الاسلامیه.
نراقی، م. (۱۴۲۲ق). جامع السعادات (م. کلانتر، مصحح). مؤسسه الاعلمی.
ورام، م. ب. م. (۱۴۱۰ق). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر. مکتبة الفقیه.