«حق طلاق در چالش میان کنوانسیون سیداو و فقه امامیه؛ از ارکان طلاق تا وکالت زوجه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فقه و اصول، دانشکده فقه و اصول، حوزه علمیه قم، ایران.

2 گروه فقه و اصول، دانشگاه مجازی المصطفی ، قم ، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین موضع فقه امامیه در قبال مادّهٔ ۱۶ کنوانسیون سیداو و مسئلهٔ حق طلاق انجام شده است. خانواده و جامعهٔ اسلامی در برابر ارزش‌های تحمیلی غرب در چالشی مستمر قرار دارد و دفاع علمی از مبانی شرعی، وظیفه‌ای انکارناپذیر است.
در این مقاله، با روش تحلیلی-استدلالی، ادلّهٔ فقهی از کتاب‌های اصلی مکتب اهل بیت (علیهم السلام) استخراج و دیدگاه‌های برخی عالمان غربیِ مرتبط نیز بررسی شده است. مقاله در دو مبحث سامان یافته: مبحث نخست به نصّ کنوانسیون، مفهوم حقوق و دیدگاه‌های عالمان غربی دربارهٔ برابری می‌پردازد و نشان می‌دهد که حتّی در سنّت فلسفی غرب نیز برابری مطلق زن و مرد امری مسلّم نیست. مبحث دوم، موضع فقه امامیه را در قالب مفهوم طلاق، ارکان و اقسام آن، خلع و مبارات، وکالت زوجه در طلاق، و فلسفهٔ این حق تبیین می‌کند.
یافته‌ها نشان می‌دهد که فقه امامیه، ضمن آنکه حق طلاق را در اختیار مرد می‌داند، آن را با قیودی اخلاقی و شرایطی فقهی مهار زده است. زن نیز از سه مسیر می‌تواند به جدایی دست یابد: مراجعه به حاکم شرع در موارد عسر و حرج، توسّل به خلع و مبارات، و اشتراط وکالت در طلاق. این سه‌گانه نشان می‌دهد که نظام حقوقی اسلام، زن را در بن‌بست زوجیت ناخواسته گرفتار نمی‌سازد. در مقابل، کنوانسیون سیداو با شعار «حقوق یکسان در طلاق»، از این ظرافت‌های فقهی غفلت کرده و با نادیده گرفتن تفاوت‌های طبیعی زن و مرد، راه‌حلی غیرواقع‌بینانه ارائه می‌دهد. خطر اصلی آنجاست که دولت‌های اسلامی تحت فشار برای برداشتن تحفّظ‌ها –از جمله مادّهٔ ۱۶– قرار دارند؛ ازاین‌رو، ایستادگی علمی در برابر این روند ضرورتی گریزناپذیر است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم                                                                                                      
ابن‌منظور، ج. م. (1408ق). لسان العرب. دار احیاء التراث العربی.
بحرانی، ی. (1407ق). الحدائق الناضرة (چاپ سوم). دار الأضواء.
حرّ عاملی، م. ب. ح. (1416ق). وسائل الشیعة. مؤسسه آل‌البیت.
خامنه‌ای، س. ع. (1436ق). منتخب الأحکام (ح. فیّاض، تحقیق). مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
خوئی، ا. (1410ق). منهاج الصالحین (چاپ 23). دار الزهراء.
جوهری، ا. ب. ح. (1404ق). الصحاح. دارالعلم للملایین.
سیستانی، س. ع. (1441ق). منهاج الصالحین (چاپ 21). دار المؤرخ العربی.
سیفان، ج. (1443ق). المساواة (1) (ت. السیف، مترجم). موسوعة استانفورد للفلسفة. مجلّة حکمة للترجمة والنشر.
صدوق، م. ب. ع. ب. (1404ق). من لا یحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامی.
صنقور، م. (1424ق). مقالات حول حقوق المرأة. دار المحجة البیضاء؛ دار العصمة.
طباطبائی، س. ع. (1412ق). ریاض المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل (دار الهادی، تحقیق، تألیف و ترجمه). چاپ اول.
طوسی، م. ب. ح. (1428ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار (چاپ اول). دار المرتضی.
طوسی، م. ب. ح. (1417ق). تهذیب الأحکام. نشر صدوق.
فیّومی، ا. ب. م. (1428ق). المصباح المنیر (ع. الشناوی، تحقیق). دار المعارف.
فیروزآبادی، م. م. ب. ی. (1426ق). القاموس المحیط (چاپ هشتم). مؤسسة الرسالة.
کاظمی، م. ج. (1406ق). مسالک الافهام الی آیات الاحکام. دار النشر مرتضوی.
کلینی، م. ب. ی. ب. ا. (1404ق). اصول الکافی. انتشارات اسلامی.
گری، ج. (1426ق). مریخ و ونوس: بازگشتی دوباره (ن. س. السبع، مترجم؛ چاپ اول). دار الامل.
لنکرانی، م. (1425ق). جامع المسائل. نشر یاران.
مکارم شیرازی، ن. (1427ق). فتواهای جدید. مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب (ع).
نوری طبرسی، م. ح. ب. م. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. موسسه آل‌البیت.
United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights. (n.d.). Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW). https://www.ohchr.org/ar/professionalinterest/pages/cedaw.aspx