بررسی ادله فقهی وحقوقی وقف حقوق معنوی از منظر اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشکده فقه و اصول، دانشگاه فقه و اصول دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران

چکیده

یکی از اموری که لازم است در بنای جامعه نوین اسلامی مورد توجه و عنایت خاص قرار بگیرد، احیای سنت‌های اسلامی است. سنت‌هایی که اگر به طور جدی در جامعه رایج شوند، قادرند بسیاری از مشکلات و مسائل جامعه را با تکیه بر انگیزه‌های معنوی مردم حل کنند. یکی از این سنت‌های اسلامی وقف است. اما گسترش این سنت‌ها نیازمند حل برخی مسائل و مشکلات نظری و عملی مرتبط با این موضوع است. یکی از مسائل نظری مرتبط با موضوع وقف که این روزها در جامعه ما مطرح است، مسئله جواز یا عدم جواز وقف حقوق است. با توجه به آثار گسترده پاسخ به این مسئله در گسترش فرهنگ وقف در این پایان‌نامه با روش توصیفی، تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به بررسی دیدگاه‌های فقهاء وحقوق دانان در این زمینه پرداخته‌ایم. در مورد وقف حقوق نیز اگرچه برخی فقها وحقوق دانان با استناد به دلایلی مانند شرط بودن عینیت در مال موقوفه، قابلیت بقاء وماندگاری، دوام داشتن و قابلیت قبض با این نوع وقف مخالفت کرده‌اند، ولی برخی دیگر با رد کردن این دلایل قائل به صحت وقف حقوق اعم از حقوق  معنوی شده‌اند که این دیدگاه در این مقاله نیز پذیرفته شده است.

کلیدواژه‌ها


  1. الف : منابع فارسی

    1. قرآن .
    2. اسماعیلی زاده، عباس، فرهنگ اصطلاحات وقف، چاپ دوم، وقف، بی نا، بی تا، بی جا.
    3. آخوندی، آقا شیخ محمد، صراط النجاه (ترجمه ی وسیله النجاه )، بی نا، بی تا ، بی جا.
    4. امامی، سید حسن، حقوق مدنی (امامی )،6 جلد، تهران، انتشارات اسلامیه، 1399.
    5. بشیر، دکترحسن، فرهنگ وقف مفاهیم بنیادین فرهنگ اسلامی، چاپ اول، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1393.
    6. جعفری لنگرودی، محمد جعفر، حقوق اموال،چاپ ششم، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، 1388ه ش .
    7. ----------------------، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، بی نا، بی تا، بی جا.
    8. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، موسسه چاپ وانتشارات دانشگاه تهران، 1377 ش.
    9. شاهرودى، محمد ابراهیم جناتى، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، یک جلد، ه‍ ق،بی نا،بی تا، بی جا .
    10. شاهرودی، سید محمود هاشمی و جمعی از پژ وهشگران، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ دوم، قم، موسسه دائرۀ المعارف فقه الاسلامی بر مذهب اهل البیت علیهم السلام، 1426 ه ق .
    11. شفیعی سروستانی، ابراهیم، مقدمه علم حقوق، چاپ اول، سازمان چاپ ونشر دارالحدیث، 1396 .
    12. صفایی،سید حسین،دوره مقدماتی حقوق مدنی، انتشارات میزان، تهران، 1379ش.
    13. عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، ج 3 ،ص 2325،بی نا ، بی تا ، بی جا.
    14. قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، 7جلد، چاپ ششم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1412ه ق.
    15. کاتوزیان، ناصر، مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، گنج دانش ، چاپ 112، 1397.
    16. -----------،اموال ومالکیت، نشر میزان، تهران، چاپ دهم،پاییز 1384،.
    17. ----------،وصیت در حقوق مدنی ایران ،بی نا ، بی تا،.
    18. ---------------حقوق مدنی، «معاملات معوض »،تهران، چاپ سوم، 1374ش.
    19. کشاورز، بهمن، سرقفلی و حق کسب و پیشه و تجارت در حقوق ایران و فقه اسلامی، 1385 ه ش.
    20. معین، فرهنگ فارسی معین، تهران، امیر کبیر، 1379.
    21. مصباح، محمد تقی ،نظریه حقوق اسلام ، نگارش محمد مهدی نادری و محمدی نیا، قم ،موسسه امام خمینی، 1380.
    22. موسویان، سیدابوالفضل، ماهیت حق، چاپ اوّل، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1382.
    23. محقق داماد، مصطفی، قواعد فقه بخش مدنی 2، چاپ یازدهم: تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت) 1390،.

    ب: منابع عربی

    1. آملی، میرزا محمد تقی ، مصباح الهدی فی شرح عروه الوثقی ، چاپ اول ، انتشارات مؤلف ، تهران ، 1380 ه ق .
    2. 24-ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، انتشارات دار صادر، بیروت، 1414 ه . ق .
    3. الآخوند الشیخ محمد کاظم الخراسانی، حاشیة کتاب المکاسب‌، چاپ اوّل: تهران، وزارة الثقافة والإرشاد الإسلامی،بی تا، 1406ه.ق
    4. آل بحرالعلوم ، سید مهدی، بلغه الفقیه، چاپ اوّل، تهران، مکتبه الصادق، 1۴03ق.
    5. الرزیقی، جمعه محمود، مجله الاوقاف، السنه الرابعه، العدد7، 2004، 81م.
    6. بحرانی، حسین بن محمد، الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع، چاپ اول، انتشارات مجمع البحوث العلمیه، قم، بی تا، 1372 ه. ق.
    7. بحرانى، یوسف، الحدائق الناضره،25جلد، چاپ اول، انتشارات جامعه مدرسین، قم ، 1405 ه . ق .
    8. بحرالعلوم، محمدبن محمد تقی ، بلغة الفقیه ،چاپ چهارم ، تهران ، منشورات مکتبه الصادق، 1403 ه .ق.
    9. بجنوردی، سید حسن بن آقا بزرگ موسوی ،القواعد الفقیهة،7 جلد، چاپ اول، قم، نشر اهادی، 1419ه. ق.
    10. بهبهانی، سید علی، الفوائد العلیّه، ج 2، ص465،سطر 6،چاپ دوم، اهواز، کتابخانه دارالعلم،1405 ق .
    11. تبریزی، ابوطالب، التعلیقة الاستدلالیة على تحریر الوسیلة، بی نا، بی جا، بی تا.
    12. ------------- ، صراط النجاه، بی نا، بی جا، بی تا .
    13. حلی (محقق) ، نجم الدین جعفر بن حسن‏، شرایع الاسلام ، چاپ دوم، انتشارات مؤسسه اسماعیلیان‏، قم ، 1408 ه . ق‏ .
    14. حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة (ط - القدیمة)، 2 جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، مشهد - ایران، اول، ه‍ .ق
    15. حلی (فخر المحققین)، محمد بن حسن بن یوسف، ایضاح الفوائد، چاپ اول، انتشارات مؤسسه اسماعیلیان‏، قم، 1387 ه . ق .
    16. خلیل فراهیدی، ابوعبدالرحمن بن احمد،العین ، چاپ دوم، انتشارات منشورات الهجره ، قم ، 1410 ه . ق .
    17. خمینی، سید روح الله موسوی، تحریر الوسیلة،چاپ اول، ایران:قم، موسسه مطبوعات دارالعلم، 1385.
    18. در بنی، محمد فتحی، حق ابتکار فی الفقه الاسلامی المقارن، موسسه الرساله، بیروت، 1404 ق.
    19. زحیلی، وهبه، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق، دارالفکر، 1404 ق .
    20. ------------شرح لمعه ، چاپ سنگی، بی نا ، بی تا ، بی جا.
    21. طوسی،ابو جعفر ،محمدبن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه ، چاپ سوم ، تهران ،المکتبه المرتضویه لاحیاء الاثار الجعفریه ، 1387 ه ق .
    22. عاملی، حر، محمدبن حسن، وسائل الشیعة، چاپ اول، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام، 1409 ه ق .
    23. عاملی، محمدبن جمال الدین «الشهید الاول »، اللمعةالدمشقیة، دارالفکر، «باب وقف» بی تا.
    24. --------------------------------- منشورات دارالفکر ، قم 1411 ه ق.
    25. عاملی، کرکی، علی بن حسین،«محقق ثانی »، جامع المقاصد، چاپ دوم، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام ، 1414 ه ق.
    26. کاسانی، علاء الدین، بدائع الصنائع، بیروت، دارالکتاب العربی ، 1982 م .
    27. میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن، جامع الشتات،(کتاب وقف ) ، تهران ، کیهان ،1371 ش.
    28. معروف الحسنی، هاشم وفیضی، عزیز، وصیت و وقف وارث زوجه وعول وتعصیف در فقه اسلامی ، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی ، بی تا بی جا.
    29. معلوف، لویس، المنجد فی اللغه والاعلام «واژه حق »، بیروت، المشرق ، 1973م.
    30. نجفی، صاحب جواهر، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 43 جلد، چاپ هفتم، لبنان: بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1404ه ق .
    31. نجفی، جعفربن خضرمالکی (کاشف الغطاء)، محمدحسین، تحریر المجلّة 2 قسم 3، عراق: نجف، المکتبه المرتضویه ، 1359ه ق.
    32. نوری، محدث میرزا حسین، مستدرک الوسایل و مستط المسائل،چاپ اول، لبنان: بیروت، موسسه آل البیت علیهم السلام، ج 2، باب 2، کتاب الوقوف و الصدقات، 1408 ه ق .