پیدایش و کارکرد اصل احتیاط در دیدگاه فقهاء امامیه و اهل تسنن
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
چکیده
اصل احتیاط یکی از اصول مهم در بخش اصول عملیه است که در مواقعی که تکلیف مشخص و قطعی است اما در تعلق آن تردید وجود دارد، به‌عنوان راهنمایی برای الزام به انجام یا ترک عمل به‌کار می‌رود. این اصل در تاریخ فقه با تغییرات و تفاوت‌های قابل توجهی میان فقها و مذاهب مختلف اسلامی مواجه بوده است. پژوهش حاضر با رویکردی بنیادی و با استناد به منابع اصولی و فقهی، به بررسی تطور اصل احتیاط در فقه امامیه، از آغاز دوره غیبت تا دوران معاصر، و نیز جایگاه آن در فقه اهل سنت پرداخته است. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که شکل نوین اصل احتیاط در فقه شیعه، پس از وحید بهبهانی مطرح و توسط شیخ انصاری به ساختار فعلی خود وارد شد. با این وجود، علمای اخباری از این اصل در گستره‌ای وسیع‌تر از علمای اصولی استفاده کرده‌اند. در مقابل، فقهای اهل سنت از اصل احتیاط با همین عنوان استفاده نمی‌کنند و این موضوع در آثار آنان به‌طور مستقل جایگاهی ندارد؛ با این حال، در برخی فتاوای آن‌ها، ملاحظات احتیاطی به‌طور ضمنی اعمال شده است. در نتیجه، کاربرد این اصل نزد فقهای اهل سنت نسبت به فقهای امامیه محدودتر است و در کتب اصولی آنان بابی اختصاصی برای این موضوع وجود ندارد.
أبو محمّد بهاء الدین المقدسی، عبد الرحمن بن إبراهیم بن أحمد، العدة شرح العمدة، القاهرة ، دار الحدیث، 1424ق- 2003 م.
أبو محمّد عز الدین عبد العزیز بن عبد السلام بن أبی القاسم بن الحسن السلّمی الدمشقی، الملّقب بسلطان العلماء، قواعد الاحکام ،بیروت – لبنان ، دار المعارف، بی تا.
ابوزهره، محمّد، ابوحنیفه، قاهره، ، 1955م.
ابوزهره، محمّد، تاریخ المذاهب الاسلامیة فى تاریخ المذاهب الفقهیة، قاهره، دارالفکرالعربى. بی تا.
آخوند خراسانى، محمّد کاظم بن حسین ،کفایة الأصول ،قم ،موسسة آل البیت (علیهم السّلام)،1404ق.
استر آبادی ،محمّد امین ابن محمّد ،الفوائد المدنیة ،محقّق و تصحح: رحمت الله رحمتى اراکى،قم ،جامعه مدرسین، 1426ق.
الأشقر، عمر سلیمان، تاریخ الفقه الاسلامى، الکویت، مکتبة الفلاح، 1412ق ـ 1991 م .
انصارى، مرتضى بن محمّدامین، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الاسلامی، 1428ق.
البزدوی الحنفی، علی بن محمد، اصول البزدودی، کراتشی، مطبعة جاوید، بی تا.
الجصاص، أحمد بن علی أبو بکر الرازی الحنفی، الفصول فی الأصول، کویت، وزارة الأوقاف الکویتیة ،1414 ق ـ 1994م.
الجوینی، عبد الملک بن عبد الله بن یوسف بن محمّد، البرهان فی أصول الفقه، محقّق صلاح بن محمّد بن عویضة، بیروت – لبنان، دار الکتب العلمیة، 1418ق.
الچاچی، أحمد بن محمّد بن إسحاق، أصول چاچی ،بیروت، دار الکتاب العربی، 1402ق.
حائرى اصفهانى، محمّدحسین بن عبدالرحیم، الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة، قم، دار احیاء العلوم الاسلامیه، 1404ق.
حطاب، عبدالله محمّد بن محمّدبن عبدالرحمن الطرابلسی المغربی المعروف، مواهب الجلیل لشرح مختصر الخلیل، طرابلس ،مکتبة النجاح 1969م، ج1، ص26.
حقیقتپور، حسین؛ فخلعی، محمد تقی و حائری، محمد حسن، خاستگاههای اصول عملیه در متون فریقین، فقه و اصول، سال پنجاهم، شماره ،٣ شماره پیاپی 114، پاییز ١٣٩٧، ص 31-51.
حلّى، حسن بن یوسف، مبادی الوصول إلى علم الأصول، قم، المطبعة العلمیة، 1404ق.
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج 13، قاهره، 1349ق.
الرازی، محمّد بن عمر بن الحسین، المحصول فی علم الأصول، محقّق طه جابر فیاض العلوانی، الریاض، جامعة الإمام محمّد بن سعود الإسلامیة،1400 ق.
رامشک، زهرا، سیر تحول اصل احتیاط نزد فقهای مذاهب و بررسی موارد فقهی آن، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مذاهب فقهی، زمستان 1393.
زرکشی، بدر الدین محمّد الدین بهادر، الممثور فی القوائد، مصر، دارالکتبی، 1994م.
السرخسی، محمّد بن أحمد بن أبی سهل أبو بکر، أصول السرخسی، بیروت لبنان، دار الکتاب العلمیة، 1414ق.
)