دانشکده فقه و اصول، دانشگاه فقه و اصول دانشگاه بینالمللی مجازی المصطفی، قم، ایران
چکیده
حکومت در عصر غیبت، به عنوان مقوله ای اساسی و مهم تلقی می شود و مستلزم تبیین بنیادین و اساسی بوده لذا چنین وظیفه ای تنها بر عهده ی علم کلام است، البته هرچند بحث ولایت فقیه به عنوان پاسخی به پرسش حکومت در عصر غیبت، بیشتر در کتب فقهی طرح و بسط یافته، اما این امر با بعد کلامی آن نیز منافاتی ندارد لذا چنین سوالی پیش می آید که مساله ولایت فقیه ماهیت کلامی دارد و یا ماهیت فقهی؟به تعبیری دیگر، ولایت فقیه مقوله ای فقهی است یا کلامی؟ برای دست یابی به پاسخ این سوال از هدف بنیادی و روش گردآوری کتابخانه ای استفاده شد و چنین بدست آمده است که اگر مسأله ولایت فقیه را در امتداد ولایت معصومان ببینیم و پرسش از انتصاب فقیه عادل به ولایت را (همچون انتصاب امام معصوم به ولایت و امامت) از زاویه فعل الهی بحث کنیم،این بحث کلامی خواهد بود و در صورتی که صحبت از مکلف و تکلیف باشد و در صدد یافتن تکلیف فقیه جامع الشرایط برای پذیرش مسئولیت و تعیین تکلیف مکلفین و افراد جامعه اسلامی در قبال اطاعت از ولی فقیه باشیم مساله فقهی می باشد از این رو ولایت فقیه و بحث از حکومت در عصر غیبت،هم بحث فقهی و هم مسأله ای کلامی می باشد و نگاه کلامی به این مسأله، مانع از ابعاد فقهی آن نیست، بلکه بین این دو نگاه ملازمه وجود دارد.
ابن منظور، ابو الفضل، جمال الدین، محمد بن مکرم، لسان العرب ، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر، بیروت - لبنان، سوم، 1414 ه ق، ج13 ، ص
ابو اسحاق ابراهیم بن نوبخت، الیاقوت فی علم الکلام – قم: کتابخانه آیت الله مرعشى نجفى، چاپ: اول، 1413ق. ص: 75.
ابو الحسین، احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول، 1404 ه ق، ج4 ، ص442، ج6، ص: 141.
اردبیلى، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، 14 جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول، 1403 ه ق. ج8 ، ص: 160.
ازهرى، محمد بن احمد، تهذیب اللغة - بیروت، چاپ: اول، 1421 ه ق. ج5، ص: 263.
اصفهانى، حسین بن محمد راغب، مفردات ألفاظ القرآن، در یک جلد، دار العلم - الدار الشامیة، لبنان - سوریه، اول، 1412 ه ق ، ص: 885- 642.
اصفهانى، فاضل هندى، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ، 1416 ه ق، ج 1ص642 ، ج8، ص: 314.
ایجى میر سید شریف، شرح المواقف – الشریف الرضی،افست قم، چاپ: اول، 1325ق. ، ج1، ص34 و 35 به نقل از مجلد نقد و نظر، شماره اول، سال سوم، زمستان 1375، ص16.
. الجوهری، أبو نصر، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ دار العلم للملایین، 1404 ق ، ج6 ، ص
جابرى عربلو، محسن، فرهنگ اصطلاحات فقه اسلامى، 1جلد، امیر کبیر - ایران - تهران، چاپ: 1، 1362 هـ ش ص
جزرى، ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، 5 جلد، مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، قم - ایران، اول، ه ق، ج3 ، ص465. ج5، ص:
سجادى،سیدجعفر: فرهنگ علوم ا فلسفی و کلامی ، میر کبیر ایران. سال نشر: 1375 هـ، ص99،ص 406 ، ص128
جمعى از نویسندگان، امامت پژوهى( بررسى دیدگاههاى امامیه، معتزله واشاعره)، مشهد: دانشگاه علوم
حاجی صادقی عبدالله، ولایت تجلی توحید ربوبی، فصلنامة علمی – پژوهشی دانشگاه قم، سال یازدهم، شمارة اول،ص
حائرى، سید کاظم حسینى، أساس الحکومة الإسلامیة، در یک جلد، مطبعة النیل، بیروت - لبنان، اول، 1399 ه ق، ص: 60.
الربانی الگلپایگانی، الشیخ علی ، القواعد الکلامیة، : مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام ، ص: 96
حر عاملى، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة ،قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، 1409 ق. ج 18 ص 98 ب 11 من أبواب القضاء.
حلى شیخ جمال الدین، ابو منصور، حسن بن یوسف بن على بن مطهر -فاضل مقداد-ابوالفتح بن مخدوم حسینى، الباب الحادی عشر مع شرحیه النافع یوم الحشر و مفتاح الباب – تهران: مؤسسه مطالعات اسلامى ، چاپ: اول، 1365 ش، ص
حقق کرکی، علی بن حسین، رسائل المحقق الکرکی، انتشارات مرعشى .1409.ج1، ص: 153.
حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، نهایة الإحکام فی معرفة الأحکام، قم: مؤسسه آل البیت:، 1419 ه ق. ج2، ص: 417.
حلّى، فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، 4 جلد، مؤسسه اسماعیلیان، قم - ایران، اول، 1387 ه ق،ج2،ص
خامنهای، سید علی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1374 ش. ص ص41.
خمینى، روحالله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران، صحیفه امام، 22جلد، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (س) - ایران - تهران، چاپ: 5، 1389 ه ش ،ج10 ، ص310-308، ج11 ، ص
سبحانى تبریزی جعفر، مرزهاى توحید و شرک در قرآن، ترجمه مهدى عزیزیان، تهران، چاپ: اول، 1380 ش. ، ص
شریف مرتضى على بن حسین علم الهدى ، الذریعة إلى أصول الشریعة، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ج2،ص151.
شریف مرتضى على بن حسین علم الهدى، الشافی فی الإمامة – تهران: مؤسسة الصادق ع، چاپ: دوم، 1410ق ، ج1 ، ص
شهید اول، محمد بن مکى العاملى، القواعد و الفوائد فی الفقه و الاُصول و العربیة - قم، چاپ: اول.
صدر، محمد باقر، المعالم الجدیدة للأصول ( طبع جدید ) قم، چاپ: دوم، 1379 ش، ج1 ، ص