دانشکده فقه و اصول، دانشگاه فقه و اصول دانشگاه بینالمللی مجازی المصطفی، قم، ایران
چکیده
معاملات مجموع صفر معاملاتی هستند که در آن ها زیان یکی از معامله گران در مقابل نفع دیگری است و درست به همان میزان که فردی سود می برد دیگری ضرر خواهد نمود. کاربرد اصل معاملات مجموع صفر مدیریت ریسک است. برخی معتقدند که علت حرام بودن قمار این است که معامله مجموع صفر می باشد و لذا هر معامله مجموع صفر دیگر نیز از نظر اسلام مردود است.
در واکاوی مفهوم قمار به این نتیجه خواهیم رسید که از نظر لغوی و در اصطلاح فقها و از نظر احادیث قمار دارای سه رکن اساسی است: 1- لعب ،2-مغالبه، 3- مراهنه
از بین این سه رکن در معاملات مجموع صفر فقط مراهنه موجود است. مراهنه یعنی گرو گذاشتن وجه معین از سوی دو طرف تا در پایان از بازنده به برنده برسد. مغالبه به معنای این است که هریک از طرفین قصد و تلاش برای غلبه بر دیگری را داشته باشد که به طور عامیانه ((برد و باخت)) نامیده می شود. در معاملات مجموع صفر کسی به دنبال برد و غلبه بر طرف مقابل نیست بلکه همه صرفاً به دنبال کسب سود هستند.
لعب به معنای کاری است که غرض عقلایی نداشته باشد در حالی که معاملات مجموع صفر لااقل یک منفعت و غرض عقلایی مهم دارند و آن همان«پوشش ریسک» است در نتیجه مطابق تعریف غالب فقهای امامیه از قمار ، معامله مجموع صفر، قمار نمی باشد.
1- بهجت، محمد تقی، استفتاءات، ج 4، ص 552، انتشارات دفتر حضرت آیة الله بهجت، قم، چاپ اول، 1428ق؛
2- بهبهانى، محمد باقر بن محمد اکمل، رساله عملیه متاجر وحید بهبهانى (با تعلیقات میرزاى شیرازى)، در یک جلد، حاج شیخ رضا تاجر تهرانى، تهران - ایران، اول، 1310 ه ق
3- تبریزى، جواد بن على، صراط النجاة، ج 9، ص 240، دار الصدیقة الشهیدة، قم، چاپ اوّل، 1427 ق؛
4- تبریزى، جعفر سبحانى، المواهب فی تحریر أحکام المکاسب، در یک جلد، مؤسسه امام صادق علیه السلام، قم - ایران، اول، 1424 ه ق
5- جهانگیر منصورقانون مجازات اسلامی: کلیات - حدود - قصاص - دیات - مصوب 1392/2/1 و تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده مصوب 1375 و اصلاحات مصوب 1392/2/1 و ناشر: کتاب دیدآورزبان: فارسی، سال چاپ: 1397نوبت چاپ: 152
6- جمعى از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، 56 جلد، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم - ایران، اول، ه ق
7- حسینى روحانى، سید صادق، فقه الصادق علیه السلام، ج 14، ص 397، دار الکتاب، مدرسه امام صادق علیه السلام، قم، چاپ اول،1412ق؛ جزائرى، عبد اللّه بن نور الدین، التحفة السنیة فی شرح النخبة المحسنیة، محقق و مصحح: ریحان مدرس، سید علیرضا، ص 55، محقق کتاب، تهران، چاپ اوّل، بی تا.)
8- الحر العاملی محمد بن الحسن ؛ تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه / تحقیق: محمدرضاالحسینی الجلالی؛ مشخصات نشر: قم : موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث ، ۱۴ق.- = -۱۳؛مشخصات ظاهری:30 ج.عربی. شناسه افزوده: موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث(قم
9- حجتی، سیدمهدی، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوق کنونی، تهران، میثاق عدالت، ۱۳۸۴، ص۱۳۵۶
11- خمینی، روح الله المکاسب المحرمة (امام)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) دفتر قم؛ تعداد جلد: 2، زبان: عربی، ناشر: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (قدس سره) - تهران ایران؛ سال نشر: 1392 هجری شمسی|1434 هجری قمری
12- خامنه ای، علی، ۱۳۱۸ -رساله اجوبة الاستفتائات مطابق با فتاوای حضرت آیه الله العظمی آقای حاج سیّد على حسینى خامنه اى دام ظله العالى، نشر :تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل ۱۳۸۸.مشخصات ظاهری ۵۲۸ ص.، چاپ پنجاه و پنجم: پاییز ۱۳۸۸.
13- خامنهای سیدعلی رسالهی آموزشی احکام معاملات (مطابق با فتاوای مرجع عالیقدر حضرت آیتالله العظمی خامنهای (مدظلهالعالی) ، ناشر: فقه روز وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی زبان: فارسی، چاپ: 1394نوبت چاپ: 5
14- دزفولى، مرتضى بن محمد امین انصارى ، المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات، ج 1، ص 372؛
15- دزفولى، مرتضى بن محمد امین انصارى، کتاب المکاسب (للشیخ الأنصاری، ط - الحدیثة)، 6 جلد، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، قم - ایران، اول، 1415 ه ق
16- دروس تمهیدیه فی الفقه الاستدلالی علی المذهب الجعفری: العبادات (جلد 1)؛ باقر ایروانی؛ فقه زبان: عربی، سال چاپ: 1398نوبت چاپ: 2
17- شهید ثانی، زین الدین بن على، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، با حاشیه: کلانتر، سیدمحمد، ج 3، ص 216، کتابفروشی داوری، قم، چاپ اول، 1410ق؛
18- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، هدایة الأمة إلى أحکام الأئمة (منتخب المسائل)، ج 6، ص 60 و 61، مجمع البحوث الإسلامیة، مشهد، چاپ اول، 1412ق.
19- الشیخ حسین النوری الطبرسی،مستدرک الوسائل،قم، الناشرمؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث ـ قم، المطبعة : سعید، نسخة مقروءة على النسخة المطبوعة
20- شهیدى تبریزى، میر فتاح؛ هدایة الطالب الى اسرار المکاسب( شهیدى- قدیم)، تاریخ وفات پدیدآور: 1372 ه. ق، انصارى، مرتضى بن محمد امین- تاریخ وفات: 1281 ه. ق، موضوع: فقه، زبان: عربى، تعداد جلد: 3، ناشر: دار الکتاب، مکان چاپ: قم- ایران، نوبت چاپ: 1، تعداد صفحات: 149
21- شیخ انصارى، المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات، ج 1، ص 371، کنگرۀ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، قم، چاپ اوّل، 1415ق.)
22- صدر، سید محمّد باقر، ماوراء الفقه، محقق و مصحّح: دجیلی، جعفر هادی، ج 3، ص 171، دار الاضواء للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، چاپ اوّل، 1420ق.
32- نهج البلاغه، ناشر: بنیاد نهج البلاغه - تهران ایران، سال نشر: 1359 هجری شمسی
33- نراقى، مولى محمد مهدى بن ابى ذر، أنیس التجار (محشّٰى)، در یک جلد، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول، 1425 ه ق
34- ناصر مکارمشیرازی، ابوالقاسم علیاننژادی، استفتائات جدید مرجع عالیقدر حضرت آیهالله العظمی مکارم شیرازی دامت برکاته (جلد 2)، ناشر: امام علی بن ابیطالب (ع)زبان: فارسی، سال چاپ: 1398نوبت چاپ: 9