بررسی قاعده لاحرج از دیدگاه مرحوم نراقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشکده فقه و اصول، دانشگاه فقه و اصول دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران

چکیده

 «قاعده لا حرج» ازجمله قواعد مهم فقهی است که مورد توجه فقیهان شیعه و سنی قرار گرفته، و در بسیاری از مسائل فقهی و غیر فقهی به این قاعده استدلال نموده و می نمایند در بحث مستندات قاعده لا حرج، به چهار دلیل: قرآن، روایات،عقل و اجماع استناد کردند البته فقهای اهل­سنت ، مهم­ترین منبع و مستند برای این قاعده را استناد به آیات شریفه قرآنی و سنت پیامبر اکرم(ص) می‌دانند. از میان فقهاء شیعه، فقیه بزرگواری همچون ملا احمد نراقی (ه) در ضمن قاعده نوزدهم از کتاب «عوائد الایام»، بصورت مفصل، این قاعده را مورد بررسی قرار داده است؛ بدین جهت، این مقاله که به شیوه توصفی- تحلیلی و با استفاده از داده های کتابخانه ای تدوین یافت، در پی پاسخ به این پرسش است که  مهمترین اقدامات این فقیه نام ور شیعه پیرامون این قاعده  مهم فقهی، چیست؟ نتیجه برآمده از این تحقیق اینست: ایشان در این اثر گرانسنگ خود؛ ضمن طرح و بررسی مباحثی همچون : جایگاه قاعده لاحرج، مستندات قرآنی و غیر قرآنی این قاعده، مراتب تکلیف، و مختلف بودن مصادیق «عُسر» و «حَرَج» نسبت به شهر ها و زمان ها؛ به بیان و بررسی نقطه نظرهای شیخ حر عاملی و سید بحرالعلوم در مورد قاعد «لاحرج»  پرداخته، و بخشی از دیدگاه های این دو فقیه شیعی پیرامون این قاعده مهم فقهی را مورد نقد قرار داده است.

کلیدواژه‌ها


1          
قرآن کریم/ ترجمه مکارم شیرازی، ناصر) ۱۳۸۰ش (؛ تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، بی چا.
2        
آخوند خراسانى، محمد کاظم بن حسین، 1409 ق، کفایة الأصول ( طبع آل البیت ) - قم، چاپ: اول.
3        
ابن منظور، محمدبن مکرم ( 1414ق)، لسان العرب، بیروت، دارصادر، سوّم.
4        
انصارى، مرتضى بن محمدامین، 1416 ق، فرائد الاُصول - قم، چاپ: پنجم.
5        
ابن‏عربى، محمد بن عبدالله ( 1408 ه.ق)، احکام القرآن (ابن عربى)، لبنان - بیروت، دار الجیل، اول.
6        
ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر (1419 ه.ق)، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، لبنان - بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، اول.
7        
بجنوردی، سیّد حسن) 1419ه.ق (، القواعد الفقهیه، قم،نشر الهادی، اول.
8        
جصاص، احمد بن علی) 1405ق(، احکام القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی چا.
9        
حائری طباطبائی، سیّد محمد مجاهد) 1296ه.ق (، مفاتیح الاصول، قم، موسسه آل بیت (علیهم السلام)، اوّل.
10     
حرعاملی، محمدبن حسن ) 1409ق (، وسائل الشیعه، قم، آل بیت (ع)، اوّل.
11      
حلّى، مقداد بن عبد اللّٰه سیورى،1403 ه‍ ق ، نضد القواعد الفقهیة على مذهب الإمامیة، در یک جلد، انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى - ره، قم - ایران، اول.
12     
...........................)1376ش (، فصول المهمه فی اصول الائمه، قم، موسسه معارف اسلامی، اوّل.
خازن، على بن محمد ( 1415 ه.ق)، تفسیر الخازن المسمى لباب التأویل فی معانی التنزیل، بیروت- لبنان، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، اول.
13     
حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى،1413 ه‍ ق، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، 9 جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، دوم،
14     
راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق : صفوان عدنان داوودی، بیروت- لبنان، دار القلم‏، بی چا.
15     
راوندی، قطب الدین، سعید بن هبة الله ( 1405ق )،فقه القرآن، قم، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، بی چا.
16     
سبحانی،جعفر( 1436ه.ق)، الایضاحات السنیه للقواعد الفقهیه، قم، موسسه الامام الصادق(علیه السلام)، بی چا.
17     
طبرسی، فضل بن حسن ( 1360ش )، مجمع البیان، مترجمان، تهران، فراهانی، اوّل.
18     
طریحی، فخر الدین طریحی ( 1375ش )، مجمع البحرین، تهران، کتاب فروشی مرتضوی، سوم.
19     
طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، 1407 ه‍ ق، الخلاف، 6 جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول،
20   
طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن (1407 ه‍ ق)، تهذیب الأحکام، تهران، دار الکتب الإانتشارات سلامیة، - ایران، چهارم.
21     
عاملی، یاسین عیسی ( 1413ه.ق )، اصطلاحات فقهی، بیروت، دار البلاغه للطباعه و النشر و التوزیع، اول.
22   
عاملى، شهید اول، محمد بن مکى، ه‍ ق، القواعد و الفوائد، 2 جلد، کتابفروشى مفید، قم - ایران، اول،
23   
عبدالرحیم‌بن‌عبدالکریم صفی‌پوری،(1389 ه ش)، ویراستار: محمدحسن فوادیان، منتهی الارب فی لغه العرب، ناشر: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، سال چاپ: نوبت چاپ: 1
24   
قرشی، سید علی اکبر( 1371ش )، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ششم.
25   
کاشانی، فتح الله ( 1336ش )، منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمد حسن علمی، بی چا.
26   
کلینی، محمدبن یعقوب( 1362ش )، الکافی، تهران،انتشارات اسلامیه، دوّم.
27   
لنکرانی، محمد فاضل ( 1425ه.ق )، ثلاث رسائل، قم، مرکزفقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، اول.
28   
لنکرانی، محمد جواد ( 1385ه.ش)، ،قاعده لا حرج، تقریر سیّد جواد حسینی خواه، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، اوّل.
29   
اردبیلى، احمد بن محمد (بی تا)، زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران، المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة، اول.
30   
مکارم شیرازی، ناصر( 1411ه.ق )،القواعد الفقهیه، قم، مدرسه امیر المؤمنین (ع)، سوم.
31     
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى (1410 ه‍ ق)، بحار الأنوار، بیروت - لبنان، مؤسسة الطبع و النشر، اول.
32   
نجاشی،احمدبن علی ( 1365ش)، رجال نجاشی، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، قم، ششم.
33   
نجفى، کاشف الغطاء، جعفر بن خضر مالکى، 1422 ه‍ ق، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء (ط - الحدیثة)، 4 جلد، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول،
34   
نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن،1404 ه‍ ق، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، دار إحیاء التراث العربی، بیروت - لبنان، هفتم،
35   
نراقی، احمد بن محمدمهدی ( 1417ه.ق )،عوائد الایام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، اول.