نقد و بررسی نظریه شیخ حرعاملی پیرامون «قاعده لاحرج»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشکده فقه و اصول، دانشگاه فقه و اصول دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران

چکیده

«قاعده لاحرج» یا «قاعده نفی عسر و حرج» از قواعد مهم فقهی است که فقهای امامیه و اهل سنت در تمامی ابواب فقه به آن استناد نموده اند. مفاد این قاعده این است که: احکام حرجی در شریعت اسلام وجود ندارد. فقها در جهت مشروعیت، مستندات،حدود و قلمرو اجرایی این قاعده، نظرات مختلفی را بیان داشته اند. از جمله نظراتی که در این رابطه مطرح است، نظریه شیخ حر عاملی است؛ که معتقد است قاعده لاحرج مجمل است و اگر بخواهیم به آن ملتزم شویم باید دست از همه تکالیف برداریم؛ بدین جهت ایشان، این قاعده را قبول ندارد. وی قدر مسلم از جریان قاعده لاحرج را در تکالیف مالایطاق دانسته و در سایر موارد، از این قاعده رفع ید نموده است. این نظریه مورد نقد جمعی از فقیهان قرار گرفته و هریک پاسخهای گوناگونی نسبت به دیدگاه این محدث و فقیه شیعی ابراز نموده اند. این مقاله که به شیوه توصیفی – تحلیلی و با استفاده از داه های کتابخانه ای تدوین یافته است؛ در پی پاسخ به این سوال است که : دیدگاه شیخ حر عاملی در رابطه با قاعده نفی عسر و حرج، و نقدهای وارده بر آن، چیست؟؛ نتیجه برآمده از تحقیق پیش روی این است:
الف) این محدث بزرگ شیعه بر این باور است که : «در غیر تکالیف ما لایطاق، نمی توان به حرجی بودن جزم داشت؛ و در غیر این مورد نمی توان به این قاعده تمسک کرد. در نتیجه ادله لا حرج مجمل است نمی توان به آن تمسک کرد، لذا ایشان لاحرج را بخاطر اجمال قابل استناد نمی داند؛
ب) نقدهای فقیهانی همچون : سید مهدی بحرالعلوم، ملّا احمد نراقی، علامه آشتیانی، آیه الله سبحانی و آیه الله مکارم شیرازی و... بر دیدگاه شیخ حُرّ عامِلی وارد می باشد؛ در نتیجه، نظریه وی (؛ مبنی بر محدود بودن قلمرو اجرائی قاعده لاحرج به تکالیف مالایطاق)، پذیرفتنی نیست، و با دلایل مختلف قابل نقد و طرد می باشد». 

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1.  

    1. قرآن کریم/ ترجمه مکارم شیرازی، ناصر( ۱۳۸۰ش )؛ تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، بی چا.
    2. آشتیانى، محمدحسن بن جعفر، 1403 ق، بحر الفوائد فی شرح الفرائد ( طبع قدیم ) - قم، چاپ: اول،
    3. ابن اثیر، مبارک بن محمد، 1367 ه. ش‏، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، محقق/ مصحح: طناحى، محمود محمد/ زاوى، طاهر احمد، 5 جلد، قم‏: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏، چاپ چهارم
    4. اردبیلى، احمد بن محمد، ه‍ ق، زبدة البیان فی أحکام القرآن، در یک جلد، المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران - ایران، اول
    5. آشتیانى، محمدحسن بن جعفر،1383ش‏، الرسائل التسع، الموتمر العلامه الآشتیانی( ره)، قم‏، اول‏،
    6. بجنوردى، سید حسن‏، ‏،1377 ش، ‏القواعد الفقهیة، 7 جلد،نشر الهادی‏، قم‏، چاپ: اول
    7. بجنوردی، سید حسن، 1377ش، القواعد الفقهیة، تحقیق: درایتی، محمدحسین و مهریزی، مهدی، قم، نشر الهادی، اول؛
    8. ب‍ح‍رال‍ع‍ل‍وم‌، م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی‌ب‍ن‌ م‍رت‍ض‍ی‌، ۱۴۳۲ ق.‏‫= ۱۳۸۹. الفوائد= فوائد>‌الاصولیة، تحقیق هادی قبیسی‏‫، الرافد، قم
    9. حر عاملی،1418 ه‍ ق‌، محقق/ مصحح: محمد بن محمد حسین قائنى،‌ الفصول المهمة فی أصول الأئمة - تکملة الوسائل، 3 جلد‌، مؤسسه معارف اسلامى امام رضا علیه السلام‌، چاپ: اول‌، قم- ایران‌
    10. خوش نام، مسعود؛ ابراهیمی پاسندی، محمدمهدی؛ رفیعی، محمود، رابطه «قاعده لاحرج» با «احکام وضعی»، دو فصلنامه عوائد الأیام عن مولانا الرضا علیه السلام، پاییز و زمستان 1401 - شماره 3 (‎16 صفحه - از 86 تا 101
    11. خویى، ابوالقاسم، 1422 ق، مصباح الأصول ( طبع موسسة إحیاء آثار السید الخوئی ) - قم، چاپ: اول،
    12. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، 1412 ق، المفردات فی غریب القرآن، محقق: صفوان عدنان داودى، دمشق بیروت: دارالعلم الدار الشامیة، چاپ اول
    13. زحیلی، وهبه بن مصطفی، 1418 ق، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دار الفکر المعاصر، بیروت دمشق، چاپ دوم
    14. سبحانی، جعفر، 1394ه ش، الایضاحات السنیه للقواعدالفقهیه، قم : مؤسسة الإمام الصّادق(علیه السلام).
    15. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر ، 1403ق. = 1983م، الاشباه و النظایر فی قواعد وفروع فقه الشافعیة، لبنان – بیروت، دار الکتب العلمیة، اول
    16. صدوق، محمد بن علی بن حسین، 1404 ه ق، من لا یحضره الفقیه، 4جلد، چاپ دوم، جامعه مدرسین، قم،
    17. طباطبایى المجاهد، محمد بن على‏(1296 ق‏)، مفاتیح الأصول، موسسة آل البیت علیهم السلام، قم‏، چاپ اول‏،
    18. طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن،‌ 1407 ه‍ ق‌، تهذیب الأحکام، 10‌جلد، دار الکتب الإسلامیة‌، چاپ: چهارم‌، تهران- ایران‌
    19. فاضل لنکرانی، محمدجواد، ۱۳۸۵ ه ش، قاعده لاحرج، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلام،
    20. فیومى، احمد بن محمد، 1414 ه. ق‏، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى‏، 2جلد، قم:‏ موسسه دار الهجرة، چاپ دوم
    21. قرشی، سیدعلی اکبر، 1371 ش‏، قاموس قرآن، دار الکتب الإسلامیة، تهران‏، چاپ ششم
    22. قرطبی انصاری، محمد، 1364 ش، الجامع لأحکام القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ اول.
    23. قمّى، سید تقى طباطبایى، 1423 ه‍ ق‌، الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة، جلد1، انتشارات محلاتى‌، چاپ: اول‌، قم- ایران‌
    24. کاشانى، فیض، محمد محسن ابن شاه مرتضى‌، ۱۴۳۰ق، الوافی، اصفهان: عطر عترت.
    25. کلینی،ابو جعفر محمدبن یعقوب، 1362 ش، الکافی، 5جلد، اسلامی، تهران، چاپ دوم
    26. لنکرانى، محمد فاضل موحدى، 1416 ه‍ ق، القواعد الفقهیة (للفاضل)، در یک جلد، چاپخانه مهر، قم - ایران، اول،
    27. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، 1403 ق، بحار الأنوار (ط - بیروت) - بیروت، چاپ: دوم،
    28. محدث عاملی، 1409 ق ، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، 3 جلد، آل البیت‏، قم‏، چاپ: اول‏
    29. محقق داماد، مصطفى، ‏1383 ش‏، قواعد فقه‏، 4جلد، مرکز نشر علوم اسلامی‏، تهران‏، چاپ دوازدهم‏،
    30. مراغى، سید میر عبد الفتاح بن على حسینى‌، 1417 ه‍ ق‌، العناوین الفقهیه،2جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌، اول‌، قم- ایران‌
    31. مصطفوى، حسن،1360 ه ش، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران
    32. مکارم شیرازی، ناصر، 1370 ش‏، القواعد الفقهیه، مدرسه الامام علی بن ابی طالب( ع)، قم‏، سوم‏،
    33. موسوى بجنوردى، سید محمد، 1401 ق، ‏قواعد فقهیه‏، 2جلد، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی( ره)، موسسه چاپ و نشر عروج‏، تهران‏، چاپ سوم‏.
    34. میرزاى قمى، ابوالقاسم بن محمدحسن، 1378 ق، قوانین الأصول ( طبع قدیم ) - تهران، چاپ: دوم،
    35. میهن دوست، رضا، مهر 1387ش، نفی حرج، جُستار نامه، فصلنامه تخصصی، دوره 6، 20 (ویژه قواعد فقه 2) - شماره پیاپی 20،
    36. نائینى، میرزا محمد حسین غروى، 1373 ه‍ ق، منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، 2 جلد، المکتبة المحمدیة، تهران - ایران، اول،
    37. نجفى، کاشف الغطاء، جعفر بن خضر مالکى، ه‍ ق، القواعد الستة عشر، در یک جلد، مؤسسه کاشف الغطاء،
    38. نراقى، احمد بن محمد مهدى، 1375 ش‏، عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام‏، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‏، قم‏، اول‏،

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار