دانشکده فقه و اصول، دانشگاه فقه و اصول دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران
چکیده
نفی عسر و حرج، یکی از مهم ترین و معروف ترین قواعد فقهی است که در اکثر ابواب فقه اعم از عبادات, معاملات و سیاسات و در همه ابواب حقوق اسلامی، قابل استناد می باشد. بر اساس این قاعده, در میان احکام الهی، اگر حکمی یافت شود که انجام آن باعث دشواری و سختی مکلف شود، او مامور به اجرای آن نخواهد بود. از دیر باز، اموری هچون: تبیین چیستی این قاعده، مستندات قرآنی و حدیثی، و تعیین قلمرو بهره وری از آن و...، مورد بحث بین فقهاء فریقین قرار گرفته؛ و دیدگاه های متنوعی پیرامون مباحث مذکور و همانند های آنها شکل گرفته است. امام خمینی(ره) نیز همانند دیگر فقهاء شیعه، به صورت پراکنده، مباحثی را پیرامون این قاعده مطرح نموده است. این مقاله که به شیوه توصیفی – تحلیلی و با استفاده از داده های کتابخانه ای تدوین یافته است؛ در پی پاسخ به این پرسش است که : دیدگاه امام خمینی (ره)، در مورد قاعده «نفی عُسر و حَرَج» و زوایای مختلف آن چیست؟. برایند تحقیق پیش روی اینست: این فقیه مجاهد، همانند اکثر قریب به اتفاق فقهاء شیعه، معتقد به مشروعیت این قاعده می باشد؛ و آن را مستقل از قاعده فقهی «لا ضرر» میداند؛ و مشروعیت آن را مستند به پاره ای از آیات و روایات میداند؛ و آن را، حاکم بر سایر ادله دانسته اما نه در همه جا. ضمنا از آنجا که امام راحل (ره)، قاعده لاضرر را حاکم بر سایر ادله نمی داند، در صورت بروز تعارض بین یک امر ضرری و یک امر حرجی، نفی حرج را مقدم می داند،؛ اما در صورت بروز تعارض بین دو امر حرجی، قائل به تساقط می باشد و می فرمایند: در این گونه موارد، قاعده سلطنت حاکم می شود.
)