محدوده حجیت «ظواهر قرآن» در استنباط احکام فقهی با تأکید بر دیدگاه اخباریان و اصولیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فقه و اصول، دانشکده فقه و اصول، حوزه علمیه قم، ایران.

2 گروه فقه و اصول، دانشکده فقه و اصول، حوزه علمیه قم، ایران

چکیده

این پژوهش در پی تبیین دقیق محدوده و شرایط حجیت «ظواهر قرآن» در فرآیند استنباط احکام فقهی است تا با واکاوی ادله و نقد دیدگاه‌های مختلف، به ویژه تقابل دیدگاه اخباریان و اصولیان، چارچوبی روشن برای بهره‌گیری از این منبع اساسی در اجتهاد ارائه دهد. ضرورت این تحقیق از آنجا ناشی می‌شود که فهم رابطه قرآن و سنت، به عنوان دو رکن اساسی استنباط، همواره یکی از چالش‌های بنیادین روش‌شناسی فقه بوده و تعیین جایگاه ظواهر قرآن، تأثیری مستقیم بر دامنه منابع مورد استفاده مجتهد و نتایج فقهی دارد. روش این تحقیق، توصیفی-تحلیلی است که با گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه‌ای و با اتکا به متون اصلی فقهی، اصولی و روایی، به بررسی و نقد ادله دو جریان فکری اصلی در این زمینه (اخباریان و اصولیان) می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود روایات ناهى از «تفسیر به رأى»، این مفهوم ناظر به تحمیل آراء شخصى و بى‌ضابطه است و با استناد به آیات دال بر فهم‌پذیرى قرآن و نقش آن به عنوان میزان، می‌توان برای ظواهر قرآن در چارچوب مشخصی حجیت قائل شد، مشروط بر آنکه در مواجهه با روایات تفسیری اهل بیت (ع)، به عنوان قرآن ناطق، تقدم و تعیین کننده نهایی باشند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن فارس، ا. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغه (ع. م. هارون، تحقیق). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن منظور، م. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
استرآبادی، م. (۱۴۲۷ق). الفوائد المدنیه. قم: نوید.
افندی اصفهانی، ع. (۱۴۲۸ق). ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. قم: مطبعة الخیام.
انصاری، م. (۱۴۱۹ق). فرائد الاصول (الرسائل). قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
ایازی، م. ع. (۱۳۸۵). تحلیل و نقد ادله اخباریان در انکار حجیت ظواهر قرآن. پژوهش‌های قرآنی، ۴۸، ۸۶-۱۱۰.
بحرانی، ی. (۱۴۲۵ق). الحدائق الناضره. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حر عاملی، م. (۱۴۱۴ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
حسینی، س. م. ح. (۱۳۹۵). نقش ظواهر قرآن در فرآیند اجتهاد از نگاه اخباریان و اصولیان. مطالعات اصولی، ۵، ۷-۲۸.
حلی (علامه حلی)، ح. (۱۴۲۸ق). تهذیب الوصول إلى علم الأصول. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
خویی، س. ا. (۱۴۳۰ق). مصباح الأصول. قم: مؤسسه احیاء آثار الإمام الخویی.
راغب اصفهانی، ح. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار العلم.
رضایی، ا. (۱۳۹۵ش). بررسی تطبیقی دیدگاه اخباریان و اصولیان در حجیت ظواهر قرآن (پایان‌نامه دکتری). دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
سبحانی، ج. (۱۴۲۹ق). الأصول العامه للفقه المقارن. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
شبیری زنجانی، س. م. (۱۴۳۳ق). کتاب الأصول. قم: مؤسسه پژوهشی رأی پرداز.
شیرازی، س. م. (۱۴۲۸ق). الأصول. قم: دار العلوم.
صفار، م. (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات. قم: کتابخانه آیتالله مرعشی.
طباطبائی، س. م. ح. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبائی، س. م. ح. (۱۴۳۰ق). حاشیة الکفایه. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبائی.
عیاشی، م. (۱۳۸۰ق). تفسیر العیاشی. تهران: المطبعة العلمیه.
فراهیدی، خ. (۱۴۱۴ق). کتاب العین. قم: هجرت.
کلینی، م. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مظفر، م. ر. (۱۴۳۰ق). أصول الفقه. قم: انتشارات اسلامی.
مکارم شیرازی، ن. (۱۴۲۹ق). أنوار الأصول. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).
موسوی، س. م. (۱۳۹۰ش). حجیت ظواهر القرآن و شبهات آن (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه قرآن و حدیث.
نائینی، م. ح. (۱۴۳۳ق). فوائد الأصول. قم: جامعه مدرسین.
واعظی، م. (۱۳۸۸ش). رابطه قرآن و سنت در تفسیر و نقش آن در استنباط فقهی. فقه اهل بیت، ۳۵، ۱۴۳-۱۶۶.